İÇİNE ÇEKEN BİR DÜNYA: ZENO’NUN BİLİNCİ

Svevo hayatıma zorla girdi. Hiç hesapta yokken Zeno çıktı karşıma ve onun bitmek tükenmek bilmeyen kararsızlığı.

Bir süre önce kendime okuma listesi yapmadan, sevdiğim yazarların gösterdikleri kapılardan geçerek ilerlemeye karar vermiştim. Her yazar, her kitap beni yeni, keşfedilmemiş ya da ihmal edilmiş yeni bir kitaba savuruyordu. İlk kez Paul Auster’in Brooklyn Çılgınlıkları’nda Tom’un Nat Dayı’ya Zeno’nun Bilinci’ni önermesiyle hayatıma girdi Italo Svevo ismi. Kitabın ismini kafama kazıdım ama okuma zamanı henüz gelmemişti. Zeno’yla birbirimizi en doğru anda tanıyacaktık.

Araya pek çok kitap girdi. Tam unutmuştum ki bu sefer Tezer Özlü hatırlattı Yaşamın Ucuna Yolculuk adlı anlatısında. Çepeçevre sarılmıştım Svevo tarafından, kaçacak yerim yoktu. Daha fazla direnmedim, okumaya başladım Zeno’nun Bilinci’ni.

Zeno, en doğru zamanı kollamıştı hayatıma girebilmek için. Kitabı elime aldığım günlerde sigarayı bırakmaya çalışıyordum. Kitabın ana karakteri olan Zeno Cosini ise kitabın ilk 46 sayfası boyunca sigaraya olan bağımlılığını, nasıl defalarca son sigarasını içmeye karar verdiğini ama yine başa döndüğünü, son sigarayı diğer sigaralardan ayıran o eşsiz özgürlük tadını anlatıyor; kendisini sigarayı bırakamamaya iten nedenin altında yatan nedenleri sorguluyordu.

“Yoksa ben sigaraya kendi yeteneksizliğimin ayıbını yüklemek için mi öylesine tutkundum? Acaba sigara alışkanlığımdan vazgeçsem o umduğum güçlü adam olur muydum? Belki beni tiryakiliğime zincirleyen de o kuşku olmuştur, çünkü insanın kendisini gizli kalmış bir büyük adam sanması rahat bir yaşama biçimidir.”

italo-svevo-la-coscienza-di-zenoZeno’nun Bilinci (La Coscienza di Zeno), Zeno Cosini adlı başkahramanın psikanalize olan inancını yitirip doktorunu yüzüstü bırakması, bunun üzerine de doktorun ondan öc almak için notlarını yayınlamasıyla başlar. Doktorun durumu açıklayan kısa önsözünden sonra Zeno’yla baş başa kalırız. Artık Zeno’nun hayatındaki önemli dönüm noktaları, geçmişten ve gelecekten olaylara bakışı, kendi kendini analiz edişi yer alacaktır. Zeno ile birlikte çıkılan bu yolculuk boyunca onun geçmişten geleceğe değişen bakış açısına, kendi kendisinin yargıcı ve psikanalisti oluşuna tanıklık ederiz. Karakterin kendi içindeki yolculuğu temelde dört ana başlık altında gelişir: Sigara tiryakiliği, babasının ölümü, aşk ve evlilik hayatı, iş dünyası.

Zeno, İtalya’da yaşayan ve durumu iyi bir ailenin oğludur. Devamlı olarak hayatıyla ilgili yeni kararlar alır ama bunları hiçbir zaman hayata geçiremez. Yaşam onun için bir hastalık, hastalık da “yaşama illeti”dir. Bir ironi ustası olan Svevo’nun bu eserinde komedi ve trajedi daima iç içedir. Zeno olaylarla, hayatla daima dalga geçer; sert bir dille mizah yapar.

“Gerçi yaşam biraz hastalığa benziyor benzemesine; nöbetleri, ayılmaları, kendine göre bir seyri var, bir günlük iyileşmeleri, kötüleşmeleri var. Öteki hastalıklardan ayrı olarak, her zaman ölümcül. Tedavisi yok. Böyle bir şey bedenimizdeki delikleri yara sanıp tıkamaya benzer; tedavi olduk derken boğulup ölürüz.”

zenonun-bilinci-italo-svevoBir antikahraman olan Zeno hastalık hastası, evhamlı, tekbenci (solipsistik), zaman zaman hileci, aylak, kararsız bir burjuvadır. Bütün bu kötü özelliklerine rağmen masum olan bu karakter, okuyucuda asla ondan nefret etme isteği uyandırmaz. Ne sigarayı bırakamadığında ona kızarsınız ne de karısını aldattığında onu suçlu bulabilirsiniz – o zaten kendini yeterince suçlayacaktır-.

Zeno’nun öyküsü de en az onun zihni kadar gerçeküstüdür. Ana kahramanın ağzından anlatılan öyküde güvenilmez bir anlatıcı vardır. Don Kişot örneğinde olduğu gibi, güvenilmez anlatıcıların yer aldığı romanlarda çoğunlukla karakterin davranışı önceden kestirilebilir. Bu romanda da Zeno, birkaç sayfa sonra kendini ele verir. Zeno’nun kendisi ile ilgili iddia ettiği düşüncelerin doğruluğundan şüphe etmeye, hatta aksini iddia etmeye başlarız. Zeno kendisi hakkında daha çok şey paylaştıkça daha da zayıf, daha da güvenilmez bir karaktere dönüşür ve biz kendimizi Zeno’nun psikanalisti konumunda buluruz.

Zeno, anılarını kaleme alarak kendi kendini çözümlediğine ve iyileştirdiğine inanır. Kitap boyunca karşımıza çıkan en büyük paradoksu da bu oluşturur. Çünkü Zeno, kendi kendisinin psikanalisti olduğunu iddia ederken, bir yandan da geleneksel psikanalize karşı direnir. Bir tezi savunmaya başlarken çoğunlukla onu başka bir konuya dönüştürür ve düşüncesini, çıkış noktasından tamamen farklı bir kararla tamamlar.

“Psikanalizin ne olduğunu iyice öğrendim. İsterik kocakarıları coşturmaya yarayan bir kandırmaca, saçma sapan bir aldatmacadan başka bir şey değil psikanaliz!”

italo-svevo-heykeliZeno’nun bilincinden bize akıttıkları, Svevo’nun hayatına bir kapının anahtar deliğinden bakmak gibidir. Zeno’nun öyküsü ile Svevo’nun öz yaşam öyküsü pek çok noktada kesişir. Svevo, tıpkı Zeno’nun sigarayı bırakmaya çalışması gibi edebi uğraşlarına son vermeye çalışır. Bir iş adamı olan Svevo, aktif yaşamına engel olduğu ve insanın huzurunu kaçıran bir uğraş olduğu gerekçesiyle yazı yazmayı bırakır. Böyle bir karar almasında ilk iki romanının ardından gelen başarısızlık ve hayal kırıklığının etkisi büyüktür. Yazar, bunu 1902 yılında tuttuğu günlüğünde şöyle dile getirir:

“Yaşamımın bu aşamasında, yazın denilen şu saçma ve zararlı uğraşı artık yaşamımdan kesin olarak eledim.”

italo-svevo-zenonun-bilinciAncak Svevo, yazı yazmaktan bir türlü vazgeçemez. Tam tersine günlükleri üzerinde yoğunlaşır, kendini anlamaya ve hayatı anlamlandırmaya çalışır. Svevo’nun günlükleri aracılığıyla çıktığı bu içsel yolculuk, Zeno’daki ruhbilimsel çözümlemenin temelini oluşturur. Freud ile tanışan ve onun Rüyaların Yorumu adlı kitabını Almanca’dan İtalyanca’ya çeviren Svevo, böylece psikanaliz bilgisinin de temelini oluşturmuştur.

Zeno, nev-i şahsına münhasır, zaman zaman  Tutunamayanlar‘daki Turgut’u anımsatan, bir kez okuyup, anlayıp dünyanıza davet ettikten sonra peşinizden ayrılmayacak bir karakter. Topal numarası yapıp kendisini size taşıtabilir, hemen ardından da üst üste on sigara içebilir. Zeno’yla tanışın. Okurken bazen sizi yoracak, zaman zaman hırpalayacak ama asla pişman olmayacaksınız!

( Italo Svevo, Zeno’nun Bilinci, Çev: Neyyire Gül Işık, Can Yayınları, İstanbul, 2012)

(Italo Svevo, Opera Omnia, vol. III. Saggi e Pagine Sparse, Dall’Oglio, Milano, 1968)

Sevgi Ekicigil

sevgiekicigil.com

Yorum Yapmasam Olmaz :)